CHÙA VĨNH NGHIÊM - CÔNG TRÌNH KIẾN TRÚC NGHỆ THUẬT ĐỘC ĐÁO

Chùa Vĩnh Nghiêm còn được biết đến với tên nôm là chùa Đức La - một trung tâm Phật giáo nổi tiếng của vùng đất Bắc Giang- Kinh Bắc xưa nằm ở địa phận xã Trí Yên, huyện Yên Dũng. Chùa vốn là trung tâm đào tạo tăng đồ từ thời Nhà Trần- một triều đại phong kiến mà Phật giáo được tôn làm Quốc giáo. Theo lịch sử, chùa được xây dựng từ thời Lý Thái Tổ (1009 - 1028) trên một gò đất cao có diện tích khảng 1 ha. Có hai con sông Thương và sông Lục Nam bao quanh, ở phía sau có dãy núi Cô Tiên huyền thoại và núi Đầu Voi làm điểm tựa. Chùa hướng về phía đông nam rất bề thế uy nghiêm, xa xa trước cửa chùa là ngã ba Phượng Nhỡn - nơi hợp lưu của 2 con sông nói trên gặp nhau rồi đổ về Lục đầu giang.

          Nếu đánh giá bằng tính nghệ thuật hòa trộn với văn hóa lịch sử để hóa thân thành kiến trúc Vĩnh Nghiêm thì chùa được thể hiện với sự “VĨNH HẰNG” và “TRANG NGHIÊM” trong không gian văn hóa Bắc Giang. Và chúng ta có thể ví ngôi chùa này như một “Thiên định bảo tồn” với giá trị văn hóa trường tồn của Thiền phái Trúc Lâm đã tỏa sáng cùng dân tộc hơn 700 năm tồn tại. Đi cùng với đó là lễ hội đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia.

          Văn hóa mỹ thuật chùa Vĩnh Nghiêm là kiến trúc tiêu biểu của triều Trần, đây được coi là mốc son của cả một giai đoạn đoạn văn hóa. Vì sự đúng mức của mỹ thuật, nó sẽ chứng minh ra quy mô và các hoạt động xưa nay của di sản vật thể và phi vật thể.

Phía trước là cổng Tam quan xây gạch từ thời Trần, vỉa đá kết cấu thành bậc có chạm rồng mây theo kiểu thời Trần vẫn giữ được nguyên bản. Bên sân chùa có tấm bia to hình lục lăng dựng năm Hoằng Định thứ 7 (1606) trang trí khá đẹp với nội dung ghi lại việc trùng tu chùa năm đó. Bên cạnh là vườn tháp mộ với những tấm bia cổ.

Trong kiến trúc chùa, khối thứ nhất kiểu chữ công, gồm Bái đường, nhà Thiêu hương, Thượng điện với thiết kế khang trang theo lối tàu bẩy, đao lá, có 4 mái và 8 kèo kiểu con chồng, thượng tam, hạ tứ. Trong 3 nếp chùa đều có cửa võng, chạm khắc hoa lá, họa tiết tinh xảo, bên ngoài trang trí hồi văn, hoa lá đắp nổi chạy vùng quanh đường diềm tạo sự mềm mại. Khối thứ hai cũng được làm theo kiểu chữ công nhưng thấp và nhỏ hơn, đây là nhà Tổ đệ nhất thờ Tổ Hương Vân Trần Nhân Tông, cùng 2 vị Tổ khác- những người đã sáng lập và phát triển thiền phái Trúc Lâm đạt đến đỉnh cao của phật Pháp.  Hậu cung có đặt  thờ ba vị Tam Tổ, có bức hoàng phi “Trúc Lâm hội thượng”, điều đặc biệt là được đặt trong ngai có khán thờ- điều này chỉ có ở Việt Nam; khối thứ ba là gác chuông kiến trúc kết hợp giữa gỗ và gạch, cao 2 tầng 8 mái, treo một quả chuông lớn gần bốn đầu bẩy có treo những quả chuông gió. Khối thứ tư được kết cấu theo kiểu chữ đinh là nhà Tổ đệ nhị thờ Pháp Loa. Hai bên hành lang có hai dãy nhà Tả vu và Hữu vu rộng rãi thoáng mát, là nơi để hàng năm các nhà sư về kiết hạ, và các kiến trúc phục vụ sinh hoạt hàng ngày của tăng ni, phật tử. Trong chùa có rất nhiều tượng pháp: Tượng Phật, tượng các vị Tổ dòng Trúc Lâm, tượng các vị sư Tổ sau này, tượng Hộ pháp, tượng La Hán… mang kiến trúc nghệ thuật đặc sắc và có tính thẩm mỹ cao.

 Trong số những di sản ở đây có những thư rất quý giá như chiếc mõ, bộ kinh mộc bản (hiện nay còn 3050 bản khắc gỗ với trên 30 đầu sách). Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm đã được tổ chức UNESCO công nhận là di sản tư liệu ký ức thế giới khu vực Châu Á Thái Bình Dương năm 2012… Các bản mộc thư chủ yếu ghi chép kinh luật nhà Phật, lịch sử hình thành và phát triển thiền phái Trúc Lâm, trước tác của 3 vị tổ, ngoài ra còn có các tác phẩm thơ, phú, nhật ký của Mạc Đĩnh Chi và một số vị cao tăng khác cũng có tên trong Thiền uyển tập anh. Qua nghiên cứu, mộc thư khố còn thấy các nội dung có lượng thông tin phong phú, đa dạng về lịch sử Phật giáo, hành đạo nhập thế (Đại thừa) của Thiền phái Trúc Lâm, văn học, y học, phong tục tập quán cùng sự phát triển của nghề khắc in mộc thư và nghệ thuật chạm khắc gỗ cổ rất tinh vi của Việt Nam. Mỗi bản mộc có 2 mặt được khắc chữ tinh xảo. Những bản khắc này đều có niên đại rất sớm, có thể in ra đủ bản tâm, biên lan, ngư vĩ, thiên đầu, địa cước. Các trang biên lan có khung viền quanh lề trang sách là một đường chỉ to song song với đường chỉ nhỏ, qua đó chúng ta thấy được sự phát triển của nghề khắc in mộc thư và nghệ thuật chạm khắc gỗ cổ rất tinh vi của Việt Nam cũng như lịch sử phát triển của tiếng Việt.

Trải qua nhiều triều đại lịch sử xã xội Việt Nam, đã nhiều lần được trùng tu, tôn tạo, song ngay từ thời nhà Trần, chùa Vĩnh Nghiêm đã được coi là một trong những tiêu điểm được chú trọng số một về quy mô kiến trúc, hệ thống tượng pháp và các trang trí điêu khắc đặc biệt, đồng thời nhà Trần cũng chú trọng các trang thiết bị đảm bảo phương tiện học tập, nơi tập trung đào tạo tăng đoàn, nơi tấn phong các chức sắc trong giới tu hành.

Chùa Vĩnh Nghiêm huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang đã tồn tại trên 700 năm nay cũng là một giá trị về văn hóa lịch sử của đất nước và dân tộc, bởi các di sản kiến trúc to lớn khác đương thời với Vĩnh Nghiêm đã không đạt đến tuổi thọ này, do vậy, Vĩnh Nghiêm bây giờ được coi là “Đệ nhất Trúc Lâm tồn vinh”.

Với những giá trị đó năm 2013 Lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm được Bộ Văn hóa-Thể thao và Du lịch công nhận là di sản vă háo phi vật thể Quốc gia. Năm 2015 di tích lịch sử và kiễn trúc nghệ thuật chùa Vĩnh Nghiêm được Thủ tướng chính phủ xếp hạng di tích Quốc Gia đặc biệt.

Hàng năm, chùa Vĩnh Nghiêm thu hút hàng chục nghìn du khách trong và ngoài nước đến tham quan, chiêm bái, khảo cứu các giá trị văn hóa nghệ thuật.

Đúng như câu ca lưu truyền trong dân gian:

“Ai qua Yên Tử Quỳnh Lâm

Vĩnh Nghiêm chưa tới, thiền tâm chưa đành.”

 

Trần Đức + Văn Quyết+ Hạnh Liên