CHÙA VĨNH NGHIÊM - TỪ GÓC NHÌN ĐỊA VĂN HÓA

Huyện Yên Dũng của tỉnh Bắc Giang xưa được gọi là huyện Phượng Nhỡn thuộc trấn Kinh Bắc, nơi đây ẩn chứa nhiều trầm tích văn hóa đặc sắc, hốt cấu nên nhiều huyền thoại, huyền tích, có kho tàng văn học dân gian khá sắc nét, trong đó có hệ thống đình, chùa mà tiêu biểu là chùa Vĩnh Nghiêm.

Hệ thống chùa Bắc Bộ xưa kia thường được xây dựng trên địa thế tương đối đẹp, cảnh quan, phong thủy hài hòa. Địa thế chùa Vĩnh Nghiêm cũng được người xưa lựa chọn thế đất tốt để xây cất, thế của con Rùa- con vật thiêng trong tứ linh (long, ly, quy, phượng). Theo quan niệm văn hóa phương Đông, ý nghĩa biểu trưng của rùa trải rộng trên tất cả các miền của trí tưởng tượng, thuộc nam tính và nữ tính, thuộc loài người và vũ trụ. Rùa có mai phía trên có hình tròn như bầu trời - điều này khiến nó gợi nhớ cái mái vòm - phía dưới phẳng biểu trưng cho mặt đất, rùa là một biểu thị của vũ trụ: Rùa có chức năng chống đỡ, đảm bảo sự ổn định, nó được gắn với nước khởi  nguyên. Ở Việt Nam, có lẽ do tính đặc thù văn hoá sông nước của người Việt, con rùa nước (rùa đầmrùa biển) đã trở thành một biểu tượng thiêng liêng và thần thánh hoá trong tâm trí người Việt. Rùa đồng thời cũng là biểu tượng cho sức khỏe và tuổi thọ. Một điều khá đặc biệt nữa đó là thế đất ở đây còn mang hình con chim Phượng Hoàng đang sải cánh tung bay, mà nơi ngôi chùa tọa lạc vào đúng vị trí cái diều của con chim này. Đó là thế song trùng địa linh để Vĩnh Nghiêm được bền vững muôn đời.

Toàn cảnh chùa Vĩnh Nghiêm nhìn từ trên cao

 

Có lẽ xuất phát từ ý niệm trên mà người xưa đã chọn thế đất ở xã Trí Yên, huyện Phượng Nhỡn mà xây cất ngôi chùa Đức La, và để rồi sau này, thế kỷ XIII, vua Trần Nhân Tông đã đặt lại tên là Vĩnh Nghiêm (vững trãi ngàn năm)? Cũng chính vì vậy mà ngôi chùa và vùng đất này đã thấm đẫm huyền tích và truyền thuyết dân gian? Truyền thuyết kể rằng, vào thời nhà Trần cả vùng Phượng Nhỡn đều là vùng núi rừng rậm rạp, cây cối, lau lách um tùm, những rừng cây Báng trải rộng hút tầm mắt, muông thú nhiều vô kể, khi ấy nước Đại Việt đang có giặc phương Bắc xâm lăng, vua Trần Nhân Tông cùng đoàn tùy tùng đi du ngoạn trấn Kinh Bắc để xem xét địa thế xây dựng phòng tuyến quân sự ngăn giặc phương Bắc tràn sang. Đến đất này, ngựa của nhà vua dừng lại và không muốn đi nữa. Thấy lạ, nhà vua cho người dò hỏi và được biết nơi đây có một ngôi chùa thiêng, xem thế đất thấy cao ráo, khô thoáng, lại thấy ngôi chùa tọa lạc trên lưng một con rùa, vượng khí dâng cao, có thủy lai thủy tụ, tú lệ hữu tình, nhà vua cho đây là một cơ duyên với Người, bèn cho hạ trại, vào thăm chùa và cho sửa sang ngôi cổ tự. Sau khi từ bỏ ngôi vua, lên làm thái thượng hoàng rồi xuất gia tu hành, Trần Nhân Tông lấy đạo hiệu là Hương Vân Đại Đầu Đà Điều Ngự Giác Hoàng và sáng lập Thiền phái Trúc Lâm cùng hai vị sư tổ là Đồng Kiên Cương- Pháp Loa và Huyền Quang- Lý Đạo Tái. Cả 3 vị Tổ trên đều cùng đến chùa Vĩnh Nghiêm để kiết hạ, đích thân giảng kinh, hoạch định tổ chức nhân sự, thụ giới, hoằng dương Phật pháp. Như vậy có thể nhận diện Trần Nhân Tông như một nhân vật lịch sử, một mẫu hình hoàng đế phương Đông gắn với vị thế thiền sư- nhà truyền giáo và tư cách thi nhân- người kiến tạo những giá trị văn hóa phật giáo của Thiền phái Trúc Lâm nơi đây, thiền phái đạo Phật Việt Nam duy nhất.

Cổng tam quan - Chùa Vĩnh Nghiêm

 

Nói đến vùng đất Yên Dũng là nói đến cái nôi của nơi phát tích, nơi khởi thủy truyền bá yếu quyết của Thiền phái Trúc Lâm gắn với ngôi đại danh lam cổ tự - Chùa Vĩnh Nghiêm. Chùa Vĩnh Nghiêm được kiến trúc theo kiểu trong là chữ Công, ngoài là chữ Quốc, trên trục Bắc Nam, hướng Nam, tọa Bắc, phân kim hướng Nhâm Ngọ 165 độ- Bính Long, tọa sơn Bính Tý 345 độ- Nhâm Long. Chùa tọa lạc ở vùng hợp lưu của hai dòng sông là sông Thương và sông Lục Nam, gần ngã ba Phượng Nhỡn sông nước mênh mông, dạt dào, quanh co uốn lượn như dải lụa đào trong nắng chiều hoàng hôn, lại gần vùng Cẩm Lý- cửa ngõ ra vào núi Yên Tử, xa xa phía trước chùa là vương phủ của Hưng đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn, lưng chùa được tựa vào núi Cô Tiên, bên tả có tay long là sông Lục Nam, bên hữu có tay hổ là sông Thương và dãy núi Nham Biền trùng điệp, vừa tạo cảnh thơ mộng hữu tình, vừa tạo thế vững trãi ngàn năm. Cảnh quan trông như một đóa sen hồng rực rỡ sắc màu, trái phải tiền ứng thực là kỳ diệu. Có thể nói người xưa đã quan sát và “Trầm Long, Tróc Địa” khá kỹ để đặt vị trí ngôi chùa vào thế đất tụ được khí thiêng của sông núi trên địa thế ở huyệt hồi long rất đẹp. Cũng về mặt địa lý, lịch sử chùa Vĩnh Nghiêm- Yên Dũng có mối liên hệ văn hóa chặt chẽ với quần thể chùa Yên Tử, còn trong các cuộc kháng chiến chống quân Nguyên- Mông, nhà Trần nhận đã ra tầm quan trọng đặc biệt của ngôi chùa trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước. Như vậy, địa mạch và cảnh mạch của chùa Vĩnh Nghiêm khá rộng, bao quát một vùng rộng lớn của trấn Kinh Bắc xưa, có “Đầu gối sơn, chân đạp thủy”. Thế mới biết, để có được một khu phúc địa dựng nên thắng tích của cả một vùng, người xưa đã kỳ công biết nhường nào.

Để đưa dòng Thiền phái Trúc Lâm đi vào đời sống đi vào hiện thực của xã hội, Phật Hoàng Trần Nhân Tông đã đi nhiều nơi để thuyết pháp và tiến đến thành lập những trung tâm hoằng pháp. Theo đó, chùa Vĩnh Nghiêm từ vị trí địa linh, đã nhanh chóng trở thành một trung tâm hoằng pháp, nơi đạo tràng an cư kiết hạ, đào luyện Tăng tài, thuyết giảng giáo lý cho Tăng Ni mà Tam Tổ xây dựng dưới sự bảo trợ của triều đình và quần chúng nhân dân Phật tử ủng hộ cúng dường. Theo Sử sách ghi lại thì chùa Vĩnh Nghiêm là nơi có số lượng Tăng Ni tham gia an cư kiết hạ rất đông và quần chúng Phật tử đến nghe pháp đại thừa khá lớn, vì thế chùa được xây dựng, tu bổ lại trong khuôn viên rộng lớn hơn, quy hoạch kiến trúc phù hợp, đảm bảo sự sinh hoạt của tứ chúng.

Nếu vào thời điểm nhà Lý, chùa Đức La ít người biết đến thì đến thời nhà Trần, kể từ khi Trần Nhân Tông chính thức khai sáng ra Thiền phái Trúc Lâm (thế kỷ thứ XIII) và chủ trương đưa đạo Phật vào đời, thì tại ngôi chùa Vĩnh Nghiêm này với chức năng là một trung tâm hoằng pháp của Thiền phái thì tầm ảnh hưởng của nó không chỉ ở trong giới thiền môn mà còn có tác động, ảnh hưởng rộng trên nhiều giới, nhiều lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội. Văn bia dựng trước chùa còn ghi “Đức Tổ Điều Ngự Phật hoàng Trần Nhân Tông khai mở tùng lâm Vĩnh Nghiêm thì kéo theo mở cả chợ chùa. Các vị vương thân quốc thích và khắp thập phương đã phát tâm tậu nhiều ruộng cúng cho chùa, gồm cả ruộng trong xã và ruộng ở các hạt khác nữa”.

Nhà tâm bảo

 

Đặc tính của Phật giáo Trúc Lâm đời Trần là nhập thế tích cực cho đời và làm cho đời tươi sáng hơn. Chính tinh thần này mà Giáo hội đã được các Vương triều nhà Trần ủng hộ, quần chúng tin theo, do vậy, bất cứ vị tăng sĩ nào trong thời nhà Trần cũng đều ao ước được trở về Vĩnh Nghiêm để được sống trên thánh địa, “đại bản sơn” của Phật giáo Trúc Lâm, nơi đây được xem là Phật quốc, chẳng khác nào Tây Trúc, Linh Thứu mà đệ Tam Tổ Trúc Lâm Huyền Quang nói trong bài Vịnh Vân Yên tự phú bằng chữ Nôm: “Lạ những ôi!/ Tây Trúc dường nào./ Nam Châu có mấy!/ Non Linh Thứu ai đem về đây;/ Cảnh Phi Lai mặt đà thấy đấy;/ Vào chưng cõi thánh thênh thênh…”. Cũng chính trong ý nghĩa này mà ngày nay, đã là Phật tử Việt Nam, bất kỳ ai cũng mong có ít nhất là một lần trong đời được về chùa Vĩnh Nghiêm để chiêm bái, tu học: “Ai qua Yên Tử, Quỳnh Lâm/ Vĩnh Nghiêm chưa tới, thiền tâm chưa đành”.

Với một địa thế văn hóa tâm linh tương đối thuận lợi và mang đậm dấu tích linh thiêng, chùa Vĩnh Nghiêm thực sự trở thành trung tâm hoằng pháp, cơ sở đào đạo Tăng tài, nơi hội tụ quần chúng tu học giáo lý Phật đà trong hệ thống Trúc Lâm- Yên Tử thời nhà Trần. Ngày nay, trong không gian mở của hệ thống giao thông thủy bộ, địa lý như được co hẹp, thì sự kết nối văn hóa giữa chùa Vĩnh Nghiêm và các chùa trên quần thể núi Yên Tử và Quỳnh Lâm đã tạo nên sự gắn kết  gần hơn trong hệ thống tổ chức sinh hoạt Giáo hội và thể nhập đời sống, đồng thời góp vai trò quan trọng trong việc chấn hưng văn hóa nước nhà. Như vậy, có thể thấy, chùa Vĩnh Nghiêm là thánh tích quan trọng bậc nhất của Phật giáo Việt Nam nói chung, của Thiền phái Trúc Lâm nói riêng, đồng thời ngày càng khẳng định được vị thế của mình trong quá trình tìm về cội nguồn thiền phái mang đậm bản sắc Đại Việt.

Chùa Vĩnh Nghiêm không chỉ có giá trị về mặt lịch sử văn hóa với sự bảo tồn các chứng tích, hiện vật hiện có trên 700 năm nay, và không chỉ là địa danh phát tích hoằng pháp thường trực của Thiền phái Trúc Lâm, mà còn nguyên các giá trị phong thủy, giá trị về mặt địa văn hóa liên quan đến mặt địa dư cho tỉnh Bắc Giang, mà còn một phần cho Quảng Ninh, Hải Dương, Lạng Sơn, Bắc Ninh rồi Thăng Long- Hà Nội. Đó chính là cái địa trạch trường khí mà điểm nhấn chùa Vĩnh Nghiêm như một điểm đỏ hưng phúc của địa linh văn hóa vùng miền kéo dài. Qua đây thấy được cái tài của người xưa trong việc lựa chọn địa thế để xây cất, làm hưng thịnh và tạo dựng các giá trị văn hóa nghệ thuật vật thể, phi vật thể tâm linh mang tính bền vững cho ngôi chùa này./.

 

 Bài và ảnh: Trần Đức- Hạnh Liên